Tuesday, 17 April 2018

Ο MOTΣΑΡΤ και η ΕΦΕΥΡΕΣΗ του ΦΡΑΓΚΛΙΝΟΥ: "Glass Harmonica"


"Ο Φραγκλίνος παίζει γυάλινη αρμόνικα", Alan Foster

Έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα 17 Απρίλη του1790.
Πρόκειται για τον Βενιαμίν Φραγκλίνο μία από τις μεγαλύτερες μορφές του Διαφωτισμού, έναν σπουδαίο της διανόησης του 18ου αιώνα. Με ευρύτητα ενδιαφερόντων, μοναδικό για τις ανακαλύψεις και τις θεωρίες του. Είναι εκείνος που εισαγάγει μία νέα προσέγγιση στην επιστήμη του ηλεκτρισμού, εφευρέτης του αλεξικέραυνου και πλήθους άλλων! 


Δική του εφεύρεση είναι ένα περίεργο μουσικό όργανο, που όταν παρουσιάστηκε οι μισοί το λάτρεψαν και οι άλλοι μισοί το μίσησαν!

Πρόκειται για τη γυάλινη αρμόνικα ή glass harmonica (υδροκρυσταλλόφωνο ελληνιστί), που κατασκευαζόταν από μια σειρά από γυάλινα ποτήρια κουρδισμένα σε συγκεκριμένο τόνο, γεμισμένα με νερό.

Ο εκτελεστής έτριβε με τα δάχτυλά του το βρεγμένο χείλος τους κι έτσι παραγόταν ο ιδιαίτερος και παράξενος ήχος του. 

Ο Φραγκλίνος έλεγε για την γυάλινη αρμόνικα πως "από όλες τις εφευρέσεις του, αυτή τού έδωσε τη μεγαλύτερη προσωπική ικανοποίηση".Παρά την παραγωγή περισσότερων από 5000 οργάνων κατά τη διάρκεια της ζωής του, ο Φραγκλίνος δεν έλαβε ποτέ χρήματα για δικαιώματα ευρεσιτεχνίας.

Άλλοι έβρισκαν τον ήχο  του οργάνου γλυκό και αγγελικό κι άλλοι ανατριχιαστικό κι αποκρουστικό, καθώς πίστευαν πως οι ήχοι του ήταν απόκοσμοι και "στοιχειωμένοι" για να  προκαλούν τα πνεύματα των νεκρών, πρόληψη, που το έκανε να χάσει τη δημοτικότητά του στα τέλη του 18ου αι.

Το περίεργο όργανο ανακάλυψε ο Μότσαρτ το 1773, που το χρησιμοποίησε σε αρκετά από τα έργα του.Το πρωτοείδε στο σπίτι του διάσημου γιατρού-θεραπευτή μέσω υπνωτισμού και μουσικού Μέσμερ,  που το χρησιμοποιούσε για να οδηγεί τους ασθενείς του σε μια βαθύτερη έκσταση, καθιερώνοντας έτσι τον περιβόητο "μεσμερισμό", την πασίγνωστη μορφή ύπνωσης…
Ο Μέσμερ, οι Μότσαρτ και ο Φραγκλίνος υπήρξαν όλοι τεκτονιστές και αποδέχτηκαν την "υάλινη μελωδία", όπως ονομαζόταν, για να προωθηθεί μέσω αυτής η αρμονία ψυχής και πνεύματος, καθώς έτσι εξασφαλιζόταν ηρεμία στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου.

Ο Φραγκλίνος έπαιζε το αγαπημένο του όργανο, στο οποίο αρεσκόταν να εκτελεί λαϊκά τραγούδια της Σκωτίας...
Μέσμερ εκτελούσε άψογα τη γυάλινη αρμόνικα", έγραψε σε επιστολή του ο Λεοπόλδος...
κι ο Μότσαρτ συνέθεσε για γυάλινη αρμόνικα.


ΜΟΤΣΑΡΤ: "ADAGIO & RONDO Quintet":

Ανάμεσα στα έργα του για αρμόνικα που ξεχωρίζουν, ένα από τα καλύτερα και αντιπροσωπευτικότερα δείγματα του είδους, είναι το "Αντάτζιο και Ρόντο Κ.617".
Πρόκειται για ένα κουιντέτο για αρμόνικα, φλάουτο, όμποε, βιόλα και τσέλο κι είναι η τελευταία του σύνθεση μουσικής δωματίου, καθώς γράφτηκε το 1791 λίγο πριν το θάνατό του.

Ο μουσικολόγος Άλφρεντ Αϊνστάιν υπήρξε λάτρης του οργάνου, και χαρακτήρισε το κουιντέτο "ουράνια, Μοτσάρτια σύνθεση, απαράμιλλης ομορφιάς, ισότιμη με το στοχαστικό Αve verum K.618".

MEΡΟΣ 1ο:
Το αντάτζιο(στη ντο ελάσσονα)επικεντρώνεται στην παρουσίαση εξαιρετικά λυρικών και γεμάτων ευαισθησία μελωδικών ιδεών. Ξεκινά με το θέμα να αποδίδεται από τα δυο τοξοτά και τις δοξαριές να αφήνουν μια γλυκόπικρη αίσθηση...Ακολουθεί το σολιστικό μοτίβο από τη γυάλινη αρμόνικα. 
Οι κούπες της ηχούν σαν γλυκές, κρυστάλλινες καμπάνες σε μουσική περιήγηση απίστευτης δυναμικής και περίτεχνων μελισμάτων με κορύφωση τις αρμονικές συνηχήσεις με τα πνευστά.
Αρκετές οι χρωματικές διαδρομές των οργάνων, με το συνθέτη να δίνει την ευκαιρία στη γυάλινη αρμόνικα να επιδείξει την κομψότητα και ηχητική ευγένειά της. 

ΜΕΡΟΣ 2ο: 
Το εναρκτήριο θέμα του ρόντο(γραμμένο στην ομώνυμη κλίμακα του αντάτζιο: ντο μείζονα) δίνεται από την αρμόνικα επίσης, κι είναι ανάλαφρο, σχεδόν ποιμενικού χαρακτήρα.
Άμεσα μεταφέρεται και στα υπόλοιπα όργανα.
Αγέρωχο, δεν αργεί να παραλαχθεί με μελωδική ευελιξία και ρυθμική ζωντάνια που όταν ολοκληρώνεται απ'όλα τα όργανα, οδηγείται -μέσω μιας κομψής φράσης με κατιόντα τρίηχα και γοητευτικά αρπέζ- στο αρχικό μοτίβο.
Η επανάληψη κινείται αντιστικτικά επεξεργασμένη έως την τελική coda.

Ο Μότσαρτ έγραψε το έργο για μια τυφλή βιρτουόζο της αρμόνικα, η οποία το πρωτοεκτέλεσε το καλοκαίρι του 1791 στο  Burgtheater της Βιέννης.

Το ακούμε σε μια εξαιρετική εκτέλεση από τον Bruno Hoffmann, βιρτουόζο του οργάνου και αφοσιωμένο στην αναβίωση του ρεπερτορίου του. Ο Hoffmann είναι εκείνος που πρωταγωνίστησε και υποδύθηκε τον Φραγκλίνο σε ντοκιμαντέρ για τη ζωή της πολυμαθούς προσωπικότητας.


Mozart: "Adagio And Rondo In C minor, quintet K.617" 
(for glass harmonica, flute, oboe, viola, cello)
Bruno Hoffmann 


Εκτός από τον μουσικολόγο Αϊνστάιν, λάτρης του οργάνου, που μάλιστα μαθήτευσε την τεχνική εκτέλεσής του, υπήρξε και η Μαρία Αντουανέτα.

Στη σύγχρονη εποχή, ένα όνομα, που μπορεί να συνδεθεί με τη "φωνή των αγγέλων", όπως ονόμαζε ο Φραγκλίνος τη γυάλινη αρμόνικα είναι η Σεσίλια Μπράουερ και το γνωστό ομώνυμο εκπ/κό της πρόγραμμα.

Επίσης για όσους αναζητούν κάτι περισσότερο, αξίζει να πούμε πως οι Pink Floyd χρησιμοποίησαν το υδροκρυσταλλόφωνο σε κάποια τραγούδια τους, όπως το   "Shine On You Crazy Diamond":

 




Friday, 6 April 2018

Της Ανάστασης, μέγα Σάββατο...

File:Resurreccion Prado.jpg
"ΑΝΑΣΤΑΣΗ", Δ.Θεοτοκόπουλος


Μεγάλο Σάββατο, μέρα της Λύτρωσης, μέρα της Ανάστασης, της ανανέωσης και της ελπίδας...
Μέρα που το μήνυμά της αντηχεί σ'ολάκερο τον κόσμο!

7 Απρίλη και συμπτωματικά σήμερα συμπληρώνονται 404 χρόνια από το θάνατο του Ελ Γκρέκο.Του μεγάλου καλλιτέχνη-υμνητή της  θρησκευτικής θεματικής, Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, καθώς στα έργα του η βυζαντινή παράδοση αγγίζει τον ευρωπαϊκό εξπρεσιονισμό...

Ετσι, τιμητικά  σάς καλημερίζω με την δική του "ΑΝΑΣΤΑΣΗ" , αγαπημένοι φίλοι!


Στο κέντρο του πίνακα "αιωρείται" ο αναστημένος Ιησούς. Αποτυπώνεται γυμνός κρατώντας στο αριστερό του χέρι λευκή σημαία και το δεξί ανυψωμένο με την παλάμη στραμμένη στον ουρανό.Στοιχεία, που δείχνουν τον θριαμβευτή απέναντι στον θάνατο.
Στην πλάτη του προβάλει πορφυρός χιτώνας -σύμβολο  του μαρτυρίου και της θυσίας-.Ο Χριστός κυριαρχεί στο ψηλότερο μέρος της σύνθεσης τριγυρισμένος από θεϊκό φως, αντίθετα με το χαμηλότερο όπου πλήθος μορφών  θαμπωμένες από το φως της Ανάστασης φαίνεται να αναστατώνονται από το θείο γεγονός!


Αποτέλεσμα εικόνας για MAHLER
Η συνοδευτική μουσική επιλογή μου έρχεται με έργο συμφωνικό και συγκεκριμένα τη 2η Μαλερική Συμφωνία, την επονομαζόμενη "της ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ".

Κατά δήλωση του ίδιου του Μάλερ, η Συμφωνία ήταν η αγαπημένη του.
Εμπνευστικά, πρωτοπαρουσιάστηκε σαν θυελλώδες συμφωνικό ποίημα με τον τίτλο "Totenfeier-Επικήδεια Ακολουθία" ως συνέχεια της 1ης συμφωνίας, και του ήρωά της που οδηγείται στον τάφο μετά τα αβάσταχτα μαρτύρια της ζωής.
Τα μεσαία τμήματα επηρεασμένα από τη γοητεία που ασκούσε στον Μάλερ η μεσαιωνική λαϊκή ποίηση, αντανακλούν τις όμορφες μνήμες της κοσμικής ζωής του θανόντα.
Το 3ο μέρος αποτελεί μια κραυγή απελπισίας, ενώ το 4ο την ανακούφιση από τα δεινά της ζωής.


Όταν ο συνθέτης παρουσίασε τη δημιουργία του στον Μπύλοβ, εκείνος την απέρριψε απροκάλυπτα. Λίγους μήνες αργότερα πεθαίνει ο μέντοράς του και στην κηδεία του  τα συναισθήματα του Mάλερ είναι αντικρουόμενα.
Κατά τη διάρκεια της επιμνημόσυνης δέησης κι εν μέσω της άσχημης θύμησης της απόρριψης ακούγεται η παιδική χορωδία να ψάλλει σε ποίηση του Φρίντριχ Κλόπστοκ τον ύμνο: "Die Auferstehung -Ανάσταση".
Όλα έλαμψαν μέσα στο νου και την ψυχή του Μάλερ! Η έμπνευση είχε έρθει απρόσμενα και σαν αστραπή!
Η τελική μορφή της Συμφωνίας θα δινόταν χορωδιακά.

Μετά την αναζήτηση του νοήματος της ζωής από τον ήρωά του έρχεται το εκτεταμένο φινάλε, μουσικό καθρέφτισμα της Λύτρωσης, της Δόξας, της Ανάστασης!
Μια συμφωνία που αρχίζει με βαθιά συντριβή, εξελίσσεται με προσδοκία, ελπίδα και καταλήγει στο θριαμβευτικό, αποκαλυπτικό χορωδιακό του τελευταίου μέρους!

Mεγαλειώδες και συγκλονιστικό το φινάλε!
Οι δύο σολίστ διακηρύσσουν την υπόσχεση της Αιώνιας Ζωής και κατόπιν η χορωδία σε μια εκστατική συνοδεία με πλήρη ορχήστρα μέχρι την τελική διακήρυξη: "Αυτό για το οποίο παλέψατε, θα σας οδηγήσει στον Θεό!"

Τα κρουστά ενθουσιάζουν, τα χάλκινα δονούν, κι οι φωνές προκαλούν ρίγη και ανατριχίλα...
Oι τρομπέτες σιωπούν...Μια σιωπή απόκοσμη, αντίλαλος της γήινης παρουσίας μας...
Είναι η στιγμή που ακούγεται ήπια η φωνή του Βασιλέα των Ουρανών(4:14)...

Αν και δεν είναι αποκλειστικά θρησκευτικό έργο,  ο Μάλερ πετυχαίνει να τονίσει τις έννοιες του θανάτου και της πραγματικής Αιώνιας ζωής χρησιμοποιώντας τους στίχους του Klopstock συμπληρωμένους με δικούς του...
"Ανάσταση!Πεθαίνω για να ζήσω ξανά..."

Η δύναμη του στίχου και της ορχηστρικής μουσικής που τον συνοδεύει, απροσμέτρητη. Μεγαλειώδης σύνθεση εσωτερικής  αναζήτησης  και πνευματικής ανάτασης που ανεβάζει τους καρδιακούς παλμούς.

Η ένταση της μουσικής δίνει ευκαιρία να κάνει κανείς την ενδοσκόπησή του, να ρίξει μια διεισδυτική ματιά στον εσωτερικό του κόσμο, να αναλογιστεί την πορεία, τις αξίες, και τους στόχους του.
Πάθη, πειρασμοί, πόνοι, πλάνες, προδοσίες, απoγοητεύσεις, όλα συσσωρευμένος θάνατος στην ψυχή μας...
Ας τα ξεπεράσουμε κι ας αναγεννηθούμε δίνοντας νέο νόημα στο πέρασμά μας...
Καλή Ανάσταση, εκλεκτοί μου φίλοι!
Το Άγιο Φως Της, ας φωτίζει την καρδιά και το πνεύμα μας!

<<Mahler: Symphony No. 2 - της ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ: Mov. 5>>
Leonard Bernstein/Janet Baker-Sheila Armstrong



Επιτάφιος ...

"Στολισμός Επιταφίου, Θεοδ. Ράλλης

Οι θρησκευτικές σκηνές του ορθόδοξου ελληνισμού, στις οποίες τα πρόσωπα παρουσιάζονται με μοναδική ευλάβεια και αθωότητα αποτέλεσε αγαπημένο θέμα του Θ.Ράλλη.

Στο παραπάνω εικαστικό, απεικονίζει μια εκκλησία κατά τη διάρκεια των προετοιμασιών για το Πάσχα με τέσσερα κορίτσια να δουλεύουν μαζί για να στολίσουν έναν Επιτάφιο με λουλούδια, ενώ δύο ιερείς συζητούν...
Ο καλλιτέχνης θεωρούσε το έργο τόσο σημαντικό ώστε να επιλέξει να το εκθέσει στο Σαλόνι του Παρισιού το 1893, τη χρονιά που το ολοκλήρωσε.
(Εθν. Πινακοθήκη)

Η Τέχνη κάθε μορφής αναδεικνύει με τον καλύτερο τρόπο το συναίσθημα, ακόμα και το αδυνάτως ανείπωτο...
***

" Όπου έρχεται η Μεγαλοβδομάδα, έρχεται κ’ η Μεγάλη Παρασκευή, να βγάλουν τη νύχτα τον Επιτάφιο, να τον γυρίσουν μέσα στο χωριό. 
[…]
Τον Επιτάφιο τον περιμέναμε όλο το χρόνο με λαχτάρα. Ήταν μια νύχτα γεμάτη μαγεία και συγκίνηση, όλο χρυσαφιά χρώματα και φως. Μύριζε ως τ’ άστρα ο αγέρας δάφνες και μοσκολίβανα.
Σαν ξεκινούσε η λιτανεία, μπροστά πήγαιναν τα ασημένια φανάρια με τα χρωματιστά κρύσταλλα, σηκωμένα ψηλά - ψηλά, πάνω στα γαλάζια τους κοντάρια. Τα ξεφτέρουγα με τις μαλαματένιες αχτίδες άστραφταν στα φώτα. Και κείνα τα λάβαρα, οι πελώριες βελουδένιες εικόνες, σηκωμένες σαν σημαίες, όλο χρυσή φούντα από καθαρό μαλαματένιο σύρμα, ν’ αντιφεγγίζουν κάτω από τις λαμπάδες και να τρέμουν. Στη μέση η Ταφή και η Σταύρωση.
[…] 
Έβγαζαν και τ’ ακριβό Βαγγέλιο στη λιτανεία. Το δέσιμό του ήταν πλάκες ατόφιο χρυσάφι δουλεμένο. Οι τέσσερεις Ευαγγελιστές στις τέσσερεις γωνιές, κ’ ένα γύρω όλο ρουμπίνια σα ρωϊδοπαπούδες. Σπίθιζαν οι πέτρες, βυσσινιές, πράσινες, κρασουλιές.
Ύστερα ερχόταν το κουβούκλιο από τον Επιτάφιο, χαμένο κάτω από τις βιόλες και τους αβαγιανούς. 
Ο Επιτάφιος, μεγάλος, ολόσωμος, κεντημένος στο χρυσάφι και στα πετράδια. Κι από πίσω όλοι οι χριστιανοί με τις λαμπάδες και με τα φαναράκια. Άντρες, γυναίκες και μωρά."

("Ο Βασίλης ο Αρβανίτης", Στρ, Μυριβήλης)

***

Μεγάλη Παρασκευή, ημέρα πένθους, σήμερα, φίλοι μου και στους ουρανούς αντηχούν οι συγκινητικές ψαλωδίες "Ω ΓΛΥΚΥ ΜΟΥ ΕΑΡ"..."ΑΙ ΓΕΝΕΑΙ ΠΑΣΑΙ"..."Η ΖΩΗ εν ΤΑΦΩ"...

Αυτοί είναι και οι ύμνοι στη μελωδια των οποίων οικοδομεί το 3ο μέρος της 3ης Συμφωνίας του ο Μίκης Θεοδωράκης.

Μια Συμφωνία, στην οποία η τραγικότητα εναλλάσσεται τον ελεγειακό λυρισμό.
Ιερατικός ο τρόπος που ο συνθέτης αρχίζει...
Εμπιστεύεται στο σόλο τσέλο μια πλατιά μελωδία που οδηγεί κατ’ ευθείαν στην καρδιά του λυρισμού.
Μια υπόνοια από το μοτίβο του "Αι Γενεαί πάσαι" έρχεται στο 2:18...κι ακολουθεί στο 2:42 η κορύφωση στο "Ω γλυκύ μου έαρ" ...

Το κλαρινέτο στη συνέχεια (3:18) παίρνει το μεσαίο μοτίβο του ίδιου ύμνου δίνοντας στιγμές ανάσας στην υπόλοιπη ορχήστρα, ενώ τα τοξοτά ακολουθούν πιστά με ένα απαλό τρέμολο των χορδών...
Η χορωδία στο 4:17 προκαλεί ρίγη συγκίνησης...
Η μελωδική απάντηση έρχεται από το όμποε(4:48) με τα pizzicati να συμπάσχουν στο θρήνο...

5:12 κι εδώ εντάσσεται ο στίχος του Καβάφη:  "Είμαστε όλοι μαζί κυκλωμένοι"...
Φόβο, μα κυρίως απογοήτευση προκαλεί αυτή η ζοφερή ηχητική εικόνα...
Ακολουθεί ένα μικρό απόσπασμα, επίσης Καβαφικό...
Αυτή τη φορά από το ποίημα "Η Πόλις" στο 5:20, που ψάλλεται μοναδικά από τη χορωδία σε μορφή πένθιμου εμβατηρίου δημιουργώντας υποβλητικότατη ατμόσφαιρα...
"Δεν έχει πλοίο γιά σε - Δεν έχει οδό 
Ετσι που τη ζωή σου ρήμαξες 
Οπου κι’ άν πας 
Γιά πάντα θα σ' ακολουθεί"

5:57: "Η ζωή εν τάφω", ο Επιτάφιος θρήνος της Μεγάλης Παρασκευής ξεκινά με το τρίγωνο να κροταλίζει υπογραμμίζοντας ρυθμικά την ένταση των στιγμών, που χαρακτηρίζονται από θλίψη ανείπωτη.
Έτσι, εγκώμια και ύμνοι αναδύουν τη χαρμολύπη, αφού συγχρόνως προαναγγέλλεται και η Ανάσταση, ιδιαίτερα όταν στο 6:58 καμπάνες και μεταλλόφωνα, γλυκολαλούν...

Πάσχα της Αγάπης Πάσχα, φίλοι μου αγαπημένοι και δω το βροντοφωνάζει ολάκερο το μουσικό σύμπαν!!

Το αρχικό θέμα επανέρχεται στο 8:10, μελωδία εκπληκτικής ομορφιάς και άκρως κατανυκτική, ένας παρατεταμένος λυγμός απόλυτα συνταιριασμένος με το κλίμα της μέρας...
Σαν μια από "κείνες τις βελουδένιες εικόνες, -που λέει παραπάνω ο Μυριβήλης- τα πελώρια λάβαρα με τη χρυσή φούντα, αντιφεγγίζει κάτω από τις "ηχητικές" λαμπάδες...
Eίναι από κείνες τις στιγμές που ήχοι-απλό ήχοι- μάς θυμίζουν πως μπορεί το Θείο να γίνεται ανθρώπινο, όμως παραμένει βαθιά πνευματικό...Μια παρηγορητική συμπόνοια που τους κραδασμούς της αντιλαμβάνεται η ψυχή...

Μίκη Θεοδωράκη: "Συμφωνία Νο 3, Μέρος ΙΙΙ"

Από την Κρατική Ορχήστρα  και Μικτή Χορωδία Θεσσαλονίκης  στην επιβλητική Ροτόντα:



Thursday, 5 April 2018

"Στον Κήπο της Γεθσημανή", Τiepolo-Biber


"Αγωνία στον Κήπο της Γεσθημανή", Τιέπολο


Μεγάλη Πέμπτη, σήμερα...

Ημέρα, που δίνει αφορμή να θυμηθούμε εκτός από τον Μυστικό Δείπνο, την προδοσία του Ιούδα, αλλά και την  Προσευχή του Χριστού στον Κήπο της Γεθσημανή...

"Απελθέτω απ’ εμού το ποτήριον τούτο", θα πει ο Ιησούς σε μια στιγμή που η ανθρώπινη υπόστασή Του, υπερτερεί...Δεν δειλιάζει μπρος στο θάνατο, όμως πικραίνεται  για την αχαριστία, την αδικία και την κακία των ανθρώπων.

Παρατηρείστε το υπέροχο εικαστικό του Τιέπολο με τίτλο: "Agony in the Gethsemane Garden", ένα οραματικό δημιούργημα του καλλιτέχνη, δείχνοντας τον Ιησού προσευχόμενο στον Κήπο της Γεθσημανή. Σε πρώτο σκοτεινό πλάνο βρίσκονται οι μαθητές Πέτρος, Ιάκωβος και Ιωάννης  που κοιμούνται, και υπερυψωμένα ο Χριστός με άπλετο Φως στην αγκαλιά ενός Αγγέλου, που ήρθε να ανακουφίσει την αγωνία του, καθώς η Βίβλος αναφέρει ότι ο ιδρώτας του έρεε σαν σταγόνες αίματος...
Ο Άγγελος κρατά στα χέρια του ένα κύπελλο, μια συμβολική αναφορά στο επερχόμενο Πάθος Του...Στη ροή της μοίρας που δε μπορεί να αλλάξει, όταν μάλιστα σε αυτό έχει παίξει σημαίνοντα ρόλο η προδοσία, που εδώ ακούει στο όνομα Ιούδας. O προδότης τυλιγμένος τον πορφυρό μανδύα της αχαριστίας καταφθάνει συνοδεία των ρωμαίων στρατιωτών...
Η στιγμή της σύλληψης πλησιάζει και η αγωνία κορυφώνεται...

Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΕΜΠΝΕΥΣΗ:

Έν σχετικό μουσικό έργο αποτελεί η 6η Σονάτα από τις "Σονάτες του Ροδαρίου"(Rosary Sonatas), του Χάινριχ  Ίγκνατς Μπίμπερ, ενός συνθέτη και δεξιοτέχνη βιολονίστα της μπαρόκ περιόδου.

Το χαρακτικό-σκηνή: "Αγωνία στον Κήπο"
Οι "Σονάτες του Ροδαρίου" που ονομάζονται και "Μυστηριακές Σονάτες"  αποτελούν  κορυφαίο σημείο της μπαρόκ μουσικής φιλολογίας, για την τολμηρή και δεξιοτεχνική αντιστικτική γραφή τους, αλλά κυρίως για την τεχνική της "scordatura", που ο Μπίμπερ χρησιμοποιεί στο έργο.
Τεχνική(ένα είδος τονικού αποσυντονισμού) κατά την οποία το χόρδισμα στο βιολί γίνεται διαφορετικά, αυξάνοντας έτσι τις πολυφωνικές του δυνατότητες, αλλάζοντας το ηχόχρωμά του και  πετυχαίνοντας διαφορετική ατµόσφαιρα σε κάθε σονάτα.

Οι Σονάτες είναι 15, μία για καθε ένα από τα Μυστήρια του Ροδαρίου.Στο τέλος ο Μπίμπερ προσθέτει μια πασσακάλια για σόλο βιολί,ενώ κάθε μέρος συνοδεύεται από ένα χαρακτικό, σχετικό με το θέμα που η σονάτα, συμβολίζει.
Οι συνθέσεις αποτελούν δημιουργίες ενός ευσεβούς και με βαθύ θρησκευτικό συναίσθημα, καλλιτέχνη.

Ροδάριο-κομποσκοίνι
Ο Μπίμπερ στοχεύει στη μετάδοση συναισθημάτων, έτσι οργανώνει την ανάπτυξη του έργου του "προικίζοντας" κάθε μέρος ως προς την τονικότητα που την θεωρεί ως την πλεον κατάλληλη σε σχέση με το  μήνυμα που θέλει να μεταφέρει.

[Το Ροδάριο είναι μια σειρά από χάντρες ή κόμπους σε μενταγιόν, που βοηθά στην προσευχητική καταμέτρηση, τη μνημόνευση των προσευχών, και συνδέεται με τις "Λιτανείες του Ροδαρίου".
Οι κόμποι είναι 50 και ομαδοποιούνται σε 5 δεκάδες, που κάθε μια αντιστοιχεί σε ένα Μυστήριο].


Οι 15 Σονάτες του Μπίμπερ  γράφτηκαν μεταξύ 1670-1680 και διαρθρώνονται σε 3 ομάδες:

1. Τα Χαροποιά Μυστήρια
2. Τα  Λυπηρά Μυστήρια 
3. Τα Ένδοξα Μυστήρια


Η 6η Σονάτα της 2ης ομάδας των "Λυπηρών Μυστηρίων"  είναι γραμμένη στη ντο ελάσσονα, (κλίμακα που για το συνθέτη δηλώνει αγωνία, ανησυχία, μελαγχολία αλλά και αφοσίωση) και φέρει  τον τίτλο: "Αγωνία στην Κήπο της Γεθσημανή".
Με έντονο πνευματικό χαρακτήρα αποδίδεται το σπαραχτικό κομμάτι της Ευαγγελικής ιστορίας .
Ο συνθέτης αποδεικνύεται τολμηρός, ευρηματικότατος, ακριβής στις μουσικές περιγραφές του(δεν είναι τυχαίο που κάποιοι αναλυτές τον κατατάσσουν στην πρώιμη εμφάνιση της προγραμματικής μουσικής).

Η σονάτα "Αγωνία στον Κήπο της Γεθσημανή" αποτελείται από τα μέρη:
Lamento, Presto, Adagio και φινάλε αντάτζιο.

Η  φωνή του βιολιού άλλοτε "συνθλίβεται" κι άλλοτε απελευθερώνεται για να εκστασιάσει... Τολμηρής γραφής οι δοξαριές του κορυφαίου Βοημού συνθέτη συνοδεία µπάσο κοντίνουο, που γίνονται οι ιδανικοί αφηγητές της Βιβλικης ιστορίας.
Στην ακρόαση αυτής της σονάτας  αφουγκράζεται κανείς τη βαθύτερη θλίψη που μπορεί να βιώσει η ανθρώπινη ψυχή μπρος στον τρομακτικό σαδισμό!

(Η σκορντατούρα εδώ είναι με χόρδισμα ΛΑb-ΜΙb-ΣΟΛ-ΡΕ)



Επιλέγω να το ακούσουμε από το σύνολο: "Bizzarrie Armoniche", οι οποίοι βραβεύτηκαν το 2009 για την συγκεκριμένη απόδοση στην κατηγορία Μπαρόκ Μουσικής.
Με αυθεντικά όργανα εποχής: μπαρόκ βιολί, βιόλα ντα γκάμπα, θεόρβη και τσέμπαλο που διευθύνει η τσελίστρια και ιδρύτρια του συνόλου, Elena Russo.

Biber: Rosary Sonata n.6 "The Agony in the Gethsemane Garden", C. 95: 


Wednesday, 4 April 2018

"Άνθρωπος θλίψεων..." HANDEL: "Mεσσία Πάθη"

"Άνθρωπος των Θλίψεων", Άλμπρεχτ Ντύρρερ

"Άνθρωπος θλίψεων...Καταφρονημένος και απορριμμένος από τους ανθρώπους..."

Ο θρύλος θέλει το ορατόριο "ΜΕΣΣΙΑΣ" του ΧΑΙΝΤΕΛ να ολοκληρώθηκε στο χρόνο-ρεκόρ των 24 ημερών!
Είναι βασισμένο σε αποσπάσματα της Βίβλου, χωρία της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, αλλά και ψαλμούς από το Αγγλικανικό Προσευχητάρι.
Η πρεμιέρα του, που έγινε τον Απρίλη του 1842 στο Δουβλίνο είχε εξαιρετική επιτυχία.

"Ανώτερο από κάθε ορατόριο ή άλλο έργο εκκλησιαστικής μουσικής 
που γράφτηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο, αλλά και σ'ολόκληρο τον κόσμο", 
χαρακτηρίστηκε από τους μουσικοκριτικούς της εποχής του Χαίντελ.

Στην πρεμιέρα του, το Δουβλινέζικο Θέατρο γέμισε ασφυκτικά.
Περίπου 1000 ήταν τα άτομα, που για να χωρέσουν στην αίθουσα, οι υπεύθυνοι ζήτησαν από τους άνδρες να προσέλθουν χωρίς να κρατούν σπαθιά και από τις γυναίκες να μη φορούν κρινολίνα.

Στο μεγαλειώδες αυτό ορατόριο του Χαίντελ παρατηρούμε πολλά  κοινά στοιχεία με τη μορφολογία της ιταλικής όπερας (ρετσιτατίβι, άριες, κοράλ).
Ωστόσο δεν παρατηρείται δραματοποίηση των χαρακτήρων, αφού και ο λιμπρετίστας Τσαρλς Τζένενς στόχευε στην ανάδειξη του "Μυστηρίου της θεότητας του Ιησού"
Ο "Μεσσίας" γνώρισε πολυάριθμες ενορχηστρώσεις και διασκευές. Ανάμεσα σε κείνους που το τόλμησαν και ο Μότσαρτ.


Τρία είναι τα βασικά μέρη της σύνθεσης με αναφορές:

1.Έλευση και Γέννηση του Μεσσία
2.Πάθη-Σταύρωση-Ανάσταση
3.Υπόσχεση-Δευτέρα Παρουσία-Θρίαμβος


<<ΜΕΡΟΣ 2ο-ΣΚΗΝΗ 1η: ΠΑΘΗ>>

Φυσικά, όπως επιβάλλει η περίοδος της Εβδομάδας των Παθών, που διανύουμε, θα επικεντρωθούμε στο 2ο μέρος του Ορατορίου, όπου διαρθρώνεται σε 7 σκηνές:


1η με αναφορά στα Πάθη,
2η στο θάνατο και την Ανάσταση του Χριστού, όπου ακούγεται και το περίφημο Δοξαστικό "Αλλελούια".
3η και η 4η στην Ανάληψη και την υποδοχή του Χριστού στον Ουρανό,
5η και 6η στα Κηρύγματα του Ευαγγελίου και
7η στη Νίκη του Χριστού επί του θανάτου

Εστιάζουμε στο 2ο μέρος "των Παθών", και συγκεκριμένα στα δυο εισαγωγικά του μέρη, όπου ο Χαίντελ αναφέρεται στον Χριστό ως "Άνθρωπο των θλίψεων", όπως Τον αποκαλεί ο προφήτης Ησαΐας.

Είναι το μόνο μέρος που ανοίγει και κυριαρχείται σε όλη τη διάρκειά του από το ΧΟΡΩΔΙΑΚΟ ΑΣΜΑ.

Ο ακροατής καθηλώνεται από το επιβλητικό "Ιδού ο Αμνός του Θεού, ο αίρων την αμαρτία του κόσμου", γραμμένο στη σολ μινόρε.
Συγκρατημένος ο μελικός καλλωπισμός, όμως η πλούσια αρμονική υποστήριξή του διαμορφώνουν ένα χορωδιακό ιδιαίτερα αναστοχαστικό στην έκφρασή του.



Σε μορφή φούγκας ακολουθεί το μακροσκελές(10' λεπτά) θρηνητικό σολιστικό της άλτο: "Καταπεφρονημένος".
Μια άρια da capo, το λιμπρέτο της οποίας βασίστηκε στον Ψαλμό του Ησαΐα:
"Καταπεφρονημένος και απερριμμένος υπό των ανθρώπων. "Άνθρωπος θλίψεων" και δόκιμος ασθενείας και ως άνθρωπος  κατεφρονήθη και ως ουδέν ελογίσθημεν αυτόν".

Τα έγχορδα ακούγονται μαλακά σαν αναστεναγμοί, ενώ υπάρχουν και μέρη χωρίς καθόλου οργανική συνοδεία, τα οποία οι αναλυτές ερμήνευσαν  ως "εγκατάλειψη του Κυρίου".
Οι ήχοι στοχαστικοί, πένθιμοι, όταν ξαφνικά ηχούν αλλεπάλληλες, ταχύτατες δοξαριές. Είναι το "μοτίβο της αναστάτωσης"(6:04) που προετοιμάζει το ακροατήριο για τον Ψαλμό του Ησαΐα:
"He gave his back  to the smiters...- Τον νώτον μου έδωκα εις τους μαστιγούντας, και τας σιαγόνας μου εις τους μαδίζοντας..."
Ενα θρηνητικό άσμα, μια καταιγίδα πίκρας κι' εσωτερικής συντριβής...
Η φωνή της κοντράλτο, ένας σπαραγμός, ένας αντίλαλος που κάνει και την πιο σκληρή καρδιά να ραγίσει, να μπει βαθειά στο μεγάλο νόημα των Παθών του Θεανθρώπου!

*****

1. Handel Messiah (Part of Passion), choral: 
"Behold the Lamb of God-Ιδού ο Αμνός του Θεού":

Την Arnold Schoenberg Choir  και το σύνολο Concentus Musicus της Βιέννης διευθύνει ο Nikolaus Harnoncourt:



2. Handel Messiah (Part of Passion), Aria: 
"He was despised-Άνθρωπος θλίψεων,  καταπεφρονημένος":

Επιλέγω μια ερμηνεία με την περίφημη καναδή κοντράλτο Maureen Forrester, που -κατά την ταπεινή άποψή μου- με το εξαιρετικό, σκούρο, γεμάτο ηχόχρωμά της αποδίδει το νόημα του "Ανθρώπου των θλίψεων"...





Monday, 2 April 2018

Στο πνεύμα της Μεγάλης Εβδομάδος: "Μέρες Επιταφίου"


"Ο Χριστός", Κων. Παρθένης-Εθνική Πινακοθήκη

<<Μεγάλη Δευτέρα>> 

Περίμενέ με μάνα μου περίμενέ με ακόμα
ώσπου να φτάσει η άνοιξη στο παγωμένο χώμα.
Περίμενέ με μάνα μου σαν το πουλί του νότου
που σμίγει μάτι και φτερό να βρει τον ουρανό του.
Περίμενέ με μάνα μου κάποια Παρασκευή σου
στην πύλη του παράδεισου στο φρέαρ της αβύσσου...

("Μέρες Επιταφίου", Ν.Γκάτσος)


Τα Θεία Πάθη και η ανάγκη αναγέννησης της ανθρώπινης ψυχής δημιούργησαν το ποιητικό έργο του Νίκου Γκάτσου που έχει τίτλο: "Μέρες Επιταφίου". 
Γράφτηκε κατόπιν παραγγελίας του Μάνου Χατζιδάκι προκειμένου να παρουσιαστεί τις ημέρες του Πάσχα με την "Ορχήστρα των Χρωμάτων", κάτι που τελικά δεν πραγματοποιήθηκε.

Έξι ποιήματα...Ένα  για κάθε ημέρα της Μεγάλης Εβδομάδος.
Ο ποιητής στοχεύει να αναδείξει τη διπλή φύση των Παθών, ανθρώπινης και θεϊκής, γι'αυτό παντρεύει δικά του πρωτότυπα κείμενα με τα ιερά κείμενα του Ευαγγελίου.

Αφού λόγω συγκυριών δεν ευοδώθηκε η σύμπραξη Γκάτσου-Χατζιδάκι σε αυτό το έργο, μετά από χρόνια το μελοποιεί ο Δ.Παπαδημητρίου, που ηχοσμιλεύει μια λαϊκή λειτουργία για τη Μεγάλη Εβδομάδα.
Μια σύνθεση για χορωδία, σοπράνο, λαϊκό σολίστα, αφηγητή και μεγάλη Συμφωνική ορχήστρα.

Ο Παπαδημητρίου κατορθώνει να κρατήσει ισορροπίες. Βασίζεται μεν στη λόγια δυτική μουσική, διατηρώντας ωστόσο τις αποχρώσεις του  θρησκευτικού ύφους της Ανατολής. Τόσο αντιθετικά μεταξύ τους τα μουσικά στοιχεία... Όμως με σεβασμό στο τελετουργικό της Πίστης μας συρράπτονται το Βυζαντινό με το δυτικότροπο και το προσωπικό, λαϊκό μουσικό ιδίωμα.
Το συμβολικό και ιδιαίτερης βαρύτητας κείμενο του Γκάτσου ενισχύεται με την παρεμβολή  ιντερλουδίων μεταξύ των μελωδικών του φράσεων συμβάλλοντας σ' ένα λαμπρό, μεγαλοπρεπές και κατανυκτικό ακουστικό αποτέλεσμα, που προκαλεί βαθύτατη συγκίνηση στον ακροατή.
Μια σύνθεση που διακρίνεται για τη δραματικότητα της έκφρασης, χωρίς όμως να γίνεται καταθλιπτική και πνιγηρή.


Το έργο έκανε πρεμιέρα τον Απρίλη του 2014 με την Καμεράτα, υπό την δ/νση του Λουκά Καρυτινού. Σολίστ ήταν η λυρική σοπράνο Μυρσίνη Μαργαρίτη, λαϊκός σολίστ ο Μ.Μητσιάς και αφηγητής ο ηθοποιός Γ. Φέρτης.

O δίσκος της σύνθεσης κοσμήθηκε με το εικαστικό του Κων. Παρθένη :"Ο Χριστός".
Ο καλλιτέχνης απεικονίζει το Χριστό σαν άνθρωπο που υποφέρει, σπαράζει, πονά, με το βλέμμα στραμμένο ψηλά απ'όπου προσπαθεί να αντλήσει δύναμη. Μην ξεχνάμε πως ο Παρθένης υπήρξε σπουδαίος εικονογράφος, ένας καλλιτέχνης βαθιάς θρησκευτικότητας.


Ακούμε την "Εισαγωγή" και τη "Μεγάλη Δευτέρα":

1. Μέρες Επιταφίου-Εισαγωγή:



2. Μέρες Επιταφίου-Μεγάλη Δευτέρα:


Πριν τον λαϊκό ερμηνευτή, που θα αποδώσει το πρωτότυπο ποίημα του Γκάτσου, η χορωδία εισάγει το ακροατήριο στο πνεύμα.
Με μελισματικές κραυγές συνοδευμένες από επιβλητικά μουσικά μοτίβα, που τολμώ να συγκρίνω με την συνθετική τεχνική του Arvo Part, που ο ίδιος αποκάλεσε "tintinnabuli", (τη μέθοδο των κωδωνισμών),  ψάλλοντας ενδιάμεσα ευαγγελικές ρήσεις, που εισέρχονται υπό μορφήν κανόνα, με χρονική καθυστέρηση η μία μετά την άλλη, δίνοντας ένα λαμπρό, επιβλητικότατο, πολυφωνικό αποτέλεσμα:

"Ο ων και ο ην ο ερχόμενος, εγώ ειμί το Α και το Ω"
"Ο γεωμέτρης του αχανούς, ο ποιμήν των αστέρων"
"Ο κυβερνήτης των αριθμών, ο δαμαστής των σημείων"

Aκολουθεί το πρωτότυπο κείμενο, που μουσικά πατά σε ρυθμό ζεϊμπέκικου 9/8, ενός χορού ιερατικού, ενός μοναχικού θρήνου...



Sunday, 1 April 2018

Αναζητώντας την άνοιξη σε μια μικρή "Βαϊφόρο"...


"Βαΐφόρος", Μονή Οσίου Λουκά-Φωκίδα

"Την Άνοιξη δεν τη  βρήκα τόσο στους αγρούς, ή έστω,
σ’ έναν Μποτιτσέλλι, όσο σε μια μικρή Βαϊφόρο κόκκινη..."
(Οδυσσέας Ελύτης)


Πάντα προκαλούν δέος οι θρησκευτικές απεικονίσεις και ιδιαίτερα μια "Βαϊφόρος", που προτρέπει σε στοχασμούς για την εύρεση της Άνοιξης εντός μας..., όπως γράφει στο παραπάνω απόσπασμα και ο τρανός μας ποιητής.

"Βαϊφόρος" ονομάζεται κάθε απεικόνιση του Χριστού που "καθήμενος επί πώλου όνου" εισέρχεται θριαμβευτής στα Ιεροσόλυμα.

Η πιο πάνω εικόνα είναι μια νωπογραφία του 11ου αι., αγνώστου δημιουργού από τη Μονή Οσίου Λουκά στη Φωκίδα.
Ο Χριστός εισέρχεται πάνω στο πουλάρι συνοδευόμενος από τον Φίλιππο. Στο βάθος το βουνό, με βάγια σκορπισμένα στις πλαγιές του.
Η απεικόνιση λιτή. Με ηρεμία στο πρόσωπο του Χριστού, φαίνεται να συνομιλεί με το μαθητή του, ενώ στην πύλη της πόλης τον υποδέχονται οι προύχοντες.
Χαμηλότονος χρωματικά ο αφηγηματικός χαρακτήρας της  Βαϊοφόρου, εντυπώνει τους συμβολισμούς του Πάθους που θα ακολουθήσει. Τελετουργικό, επίσημο ύφος και με εκφραστική σοβαρότητα, που κραδάζει την ψυχή...

Μοναδική είναι η θέση που κατέχει στην καρδιά του Ελύτη η Βυζαντινή τέχνη, στοιχεία της οποίας, όπως γνωρίζουμε, χρησιμοποίησε και στα κολαζ του.
Ο ποιητής μας απεχθανόταν τη δυτικότροπη απεικόνιση, γι'αυτό και η επιλογή μου μιας "Βαϊφόρου" -λόγω ημέρας- από τη Βυζαντινή εικονογραφία.

Αντίθετα με τα εικαστικά, ο Ελύτης αγαπούσε την Μουσική της Δύσης, με μια ιδιαιτερη αδυναμία στον Μότσαρτ (βρίσκουμε αναφορές σε ποιήματά του) και τον Γ.Σ.Μπαχ.


Έτσι, επιλέγω να συνοδεύσω μουσικά τη "Βαϊφόρο" του,  με την καντάτα του Bach:
"Himmelskοnig, sei willkommen-Βασιλέα των Ουρανών, καλωσόρισες!",
γραμμένη για την ΚΥΡΙΑΚΗ των ΒΑΪΩΝ.

Είναι η πρώτη καντάτα που έγραψε ο κάντορας στα χρόνια της Βαϊμάρης για την Κυριακή των Βαΐων και παρουσιάστηκε αυτήν την ημέρα του 1714.

Το λιμπρέτο βασίστηκε σε εδάφια από το  Ευαγγέλιο Κατά Ματθαίον και τις Επιστολές προς Φιλιππαίους και Κορινθίους, που μιλούν για την είσοδο του Ιησού στα Ιεροσόλυμα "μετά Βαΐων και κλάδων", με τον θεοσεβούμενο Μπαχ να επιδιώκει μουσικά την ερμηνεία του γεγονότος και τον παραλληλισμό της εισόδου του Ιησού με την είσοδό του στις καρδιές των πιστών, που σε αντάλλαγμα θα τούς δοθεί η Βασιλεία των Ουρανών.

Εντυπωσιακότατος ο τρόπος που  νεαρός Μπαχ καταφέρνει να εστιάσει στην έννοια του κειμένου. Με μια ποικιλία μουσικών-αρμονικών μέσων, που προέρχονται κυρίως από την ιταλική όπερα, όπου κυριαρχούν τα σολιστικά, οργανικά μέρη(βιολί-μπαρόκ φλάουτο), όπως επίσης  άριες, χορωδιακά da capo και απουσία ρετσιτατίβι ανάμεσα στις άριες.
Τα εκπληκτικά χορωδιακά μέρη στηρίζονται στη δομή των χορωδιακών του Πάχελμπελ.
Το τελευταίο δε χορωδιακό -σύμφωνα με τον κορυφαίο στον Μπαχ μαέστρο Gardiner- πετυχαίνει την "ψυχική ανάταση με έναν ενθουσιασμό που εύκολα θα παραλληλιζόταν με συναίσθημα που γεννά μια κωμική όπερα!".

Τέλος, να αναφέρουμε πως η σύνθεση αποτελεί κλασικό παράδειγμα "φούγκας μετάθεσης", όπως ονομάζεται.
Έναν τύπο -συνδυασμό φούγκας και αυστηρού κανόνα-.
Ναι μεν οι φωνές, όπως στην φούγκα διαδέχονται η μία την άλλη, όμως αντί απάντησης και αντιθέματος, κάθε φωνή συνεχίζει αντιστικτικά με δύο ή περισσότερα θέματα, με αποτέλεσμα κατά την ανάπτυξη να μην ακούγονται όλες οι είσοδοι θεμάτων για κάθε φωνή (μεταθέσεις). 
Έτσι, οι συνθέτες ασκούν περικοπές στο μουσικό υλικό. Περιορίζουν τα επεισόδια και τις επανεκθέσεις του αρχικού θέματος και κρατούν τα πλέον εύηχα μέρη.

Aκούμε την καντάτα  "BWV  182"  από το Σύνολο Παλαιάς Μουσικής της Βιέννης Concentus musicus υπό την καθοδήγηση του Nikolaus Harnoncourt:

Bach: "Himmelskοnig, sei willkommen-Βασιλέα των Ουρανών, καλωσόρισες":